Giới thiệu sách: Cuộc Duy Tân Minh Trị (1858 - 1881) - Một cuộc cách mạng hiếm thấy trong lịch sử

Cuốn sách của Banno Junji và Ohno Kenichi là một công trình nghiên cứu có giá trị, tiếp cận một trong những bước ngoặt quan trọng nhất của lịch sử Nhật Bản – cuộc Cách mạng Minh Trị – dưới góc nhìn học thuật sâu sắc và hệ thống.

Hai tác giả đều là những học giả uy tín tại Nhật Bản. Banno Junji, Giáo sư Danh dự của Đại học Tokyo, là chuyên gia hàng đầu về lịch sử chính trị, trong khi Ohno Kenichi, Giáo sư của Viện Nghiên cứu Chính sách (GRIPS), có nhiều kinh nghiệm thực tiễn khi làm việc và tư vấn cho các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Sự kết hợp giữa nền tảng lịch sử và kinh tế – chính sách giúp cuốn sách không chỉ mang tính lý luận mà còn gắn với thực tiễn phát triển.

Mục tiêu cốt lõi của cuốn sách là lý giải vì sao cuộc Cách mạng Minh Trị có thể diễn ra một cách “nhanh gọn”, đưa Nhật Bản từ một quốc gia phong kiến trở thành cường quốc ngang hàng với phương Tây chỉ trong vài thập niên. Để làm rõ điều này, các tác giả đưa ra khái niệm “cấu trúc mềm” – một mô hình giải thích khả năng thích ứng linh hoạt của Nhật Bản trong bối cảnh vừa phải đối phó với áp lực từ các nước Âu – Mỹ, vừa phải giải quyết những mâu thuẫn nội tại. Đây là một cách tiếp cận mới, giúp người đọc hiểu rõ hơn cơ chế vận hành của một cuộc cải cách thành công.

Một điểm quan trọng khác của cuốn sách là phản biện quan điểm cho rằng Minh Trị là một cuộc cải cách mang tính độc đoán, hy sinh dân chủ để đổi lấy phát triển. Trái lại, các tác giả chứng minh rằng bản chất của cuộc cải cách này không hoàn toàn đi theo mô hình “phát triển trước – dân chủ sau” như ở một số quốc gia Đông Á và Đông Nam Á. Điều này mở ra một cách nhìn cân bằng hơn về mối quan hệ giữa phát triển và tự do trong tiến trình hiện đại hóa.

Tuy nhiên, cuốn sách cũng thẳng thắn chỉ ra một thực tế: Cách mạng Minh Trị là một hiện tượng “duy nhất trong lịch sử”. Những điều kiện đặc thù về xã hội, lịch sử, địa – chính trị của Nhật Bản vào thời điểm đó là không thể tái lập hoàn toàn ở bất kỳ quốc gia nào khác. Nhận định này giúp người đọc tránh rơi vào tư duy sao chép máy móc mô hình phát triển.

Dẫu vậy, giá trị lớn nhất của cuốn sách không nằm ở việc cung cấp một “công thức thành công”, mà ở chỗ nó như một “tấm gương phản chiếu”. Thông qua việc nghiên cứu trường hợp Nhật Bản, các quốc gia – trong đó có Việt Nam – có thể nhận diện những điểm còn thiếu hụt trong môi trường phát triển của mình, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

Với cách trình bày chặt chẽ, lập luận rõ ràng và hàm lượng học thuật cao, cuốn sách là một tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâm đến lịch sử, chính sách công và con đường phát triển của các quốc gia. Đối với độc giả Việt Nam, đây không chỉ là một công trình nghiên cứu, mà còn là một nguồn gợi mở quan trọng trong việc suy ngẫm về hành trình phát triển của chính mình trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay.

Sách hiện đang được lưu trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Phát triển TpHCM./.